Zoals zij het wil vertellen


 
Home > De (on)vertelde Stad > Denken over de stad > Zoals zij het wil vertellen

Zoals zij het wil vertellen

Verslag van de voorstelling en expertmeeting door Iris Bosscher, psycholoog en junior researcher bij Equator Foundation

Toen de Oegandese Naomi Namutebi 18 jaar was belandde ze via mensenhandel in Nederland. Vier jaar later vertelt ze in een intieme theatervoorstelling haar verhaal.

You will hear things here. You will hear things you know. You will hear things that you don't know. You will have sympathy. Compassion. You will have too much sympathy. You will recognize things. You will not recognize things. You will believe things. You will not believe things. You will deny things.

This is a confrontation. You think you can handle it? You still have the option to leave. Cherish the option of leaving. Caress the option of not knowing. Cherish it like your baby. Your innocent baby. Hold it tight.

You can ask for a story, but sometimes you don't know what you're asking for. The emotions, the details, responsibility. Please decide now.

Welcome to my playground
Naomi nodigt ons uit om dichterbij te komen: ‘Welcome to my playground’, zegt ze, waarna het publiek, dat veilig op de tribune zat, weifelend een plekje zoekt op een van de stoelen in de theaterzaal. Het toneel waaromheen het publiek gaat zitten, lijkt een wachtkamer, koud en kaal, een grote tafel in het midden en een koffie automaat in de hoek.

Het publiek dat de zaal vult vanavond, vrijdagavond 9 november 2018, kent de playground waarover Naomi het heeft. Veel van de aanwezigen, waaronder Officiers van Justitie, asieladvocaten, psychologen, rechercheurs, medewerkers bij de IND (immigratie- en naturalisatiedienst) of gemeente, houden zich dagelijks bezig met slachtoffers van mensenhandel in Nederland. Zij waren een grote bron van informatie voor regisseurs Elike Roovers en Rutger Esajas en toneelschrijfster Eva Maria de Wit bij het maken van deze voorstelling. Met behulp van deze kennis en informatie en natuurlijk met Naomi en Sonia als ervaringsdeskundigen, hebben de makers een zeer integer en confronterend beeld geschetst van de afschuwelijke ervaringen van slachtoffers van mensenhandel en van de complexe wereld waarin zij terechtkomen wanneer ze in Nederland zijn.

De voorstelling neemt ons mee in het persoonlijke verhaal van Naomi. Langs de politieagent aan wie ze voor het eerst haar verhaal vertelt, langs de therapeut die een posttraumatische stressstoornis constateert, naar de IND waar een vrouw ogenschijnlijk ongeïnteresseerd het verhaal in een computer tikt. Naomi vertelt haar verhaal vanaf verschillende plekken op het podium, als metafoor voor wat alle verschillende instanties van haar willen horen, gedwongen om alles wat haar is overkomen in woorden te vatten.

Maar sommige dingen zijn niet in woorden te vatten. Woede, schaamte, verwarring, frustratie, angst. Dat wat niet gezegd kan worden, vertaalt danseres Sonia in beweging en nauwelijks verstaanbare kreten. ‘De dans tussendoor emotioneerde me’, vertelt Linda Verhaak, klinisch psycholoog bij Equator Foundation (onderdeel van Arq Psychotrauma Expert Groep) over deze tegenstelling. Waar Naomi haar best doet binnen de lijntjes te blijven, walst Sonia daar keihard overheen. ‘Het was bijna te pijnlijk om naar te kijken. Ik hoor vaker verhalen van slachtoffers van mensenhandel maar de lijfelijke uitdrukking van dit verhaal raakte me echt’, aldus Verhaak.

Rina Ghafoerkhan, psycholoog en promovenda bij Equator Foundation, doet onderzoek naar slachtoffers van seksueel geweld en mensenhandel en was betrokken bij het tot stand komen van de voorstelling. Vooraf werd haar gevraagd: wat moet het publiek, professionals op dit gebied of niet, nou eigenlijk weten over dit onderwerp? Hoe komen we voorbij clichés en vertellen we waar het echt om draait? Ghafoerkhan: ‘Het is voor mij heel belangrijk te laten zien hoe complex de zaken rondom mensenhandel zijn.’ Ze vertelt dat er wereldwijd er vele push- pullfactoren zijn die maken dat er op allerlei plekken migratiestromen op gang komen, waarbij onder andere handel, armoede, seks en psychologische verwaarlozing nauw met elkaar verweven zijn. ‘Theater kan een podium bieden voor belangrijke onderwerpen die in de maatschappij spelen, deze aan de kaak stellen en het bewustzijn hierover vergroten.’ Theater is niet gericht op oplossingen, afspraken of beleid, maar gaat om de ervaring en het ter discussie stellen van een belangrijk onderwerp. En of je nu wel of niet beroepsmatig betrokken bent bij het onderwerp, de voorstelling geeft bovenal een inkijk in de hoogst persoonlijke dilemma's en pijn van een slachtoffer van mensenhandel.

My name before Naomi is de tweede voorstelling die tot stand is gekomen in samenwerking met Arq. Eerder regisseerden Elike Roovers en Rutger Esajas de voorstelling To be or not to be. We will be met een groep patiënten van Equator Foundation / Arq Psychotrauma Expert Groep. Op een podium staan en merken dat er naar je verhaal geluisterd wordt, is voor een patiënt heel waardevol, legde Samrad Ghane uit, psycholoog en medisch antropoloog bij Equator Foundation destijds uit. ‘Het laat patiënten op een positieve manier contact maken met hun omgeving en het draagt bij aan een belangrijke rolverandering, van patiënt naar acteur; van slachtoffer naar actor.’ Daarbij hebben veel patiënten de wens om hun verhaal te uiten. ‘Om te vertellen over het onrecht dat ze is aangedaan. En om te voorkomen dat anderen iets soortgelijks overkomt,’ aldus Ghafoerkhan.

Mensenhandel in Nederland
Uit onderzoek van onder andere de Nationaal Rapporteur Mensenhandel blijkt dat het geschatte aantal slachtoffers van Mensenhandel in Nederland jaarlijks rond de 6.250 ligt. “In Nederland verstaat men onder mensenhandel het werven, vervoeren, overbrengen, opnemen of huisvesten van een persoon, met gebruik van dwang en met het doel die persoon uit te buiten”, schrijft het landelijke Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel op zijn website. Een groot deel van deze slachtoffers wordt seksueel uitgebuit en gedwongen tot prostitutie.

Na afloop van de voorstelling deden de aanwezigen op deze speciale avond mee aan een expertmeeting, waar zij hun ervaringen en ideeën deelden. De openheid die Naomi liet zien in de voorstelling doorbrak de zakelijkheid die bij een dergelijke expertmeeting gebruikelijk is. Doordat de experts op een persoonlijk en emotioneel niveau werden aangesproken door de voorstelling was het mogelijk ook op een andere manier over het eigen vakgebied na te denken. In de sfeer van verbondenheid voelde men de vrijheid om persoonlijke ervaringen én dilemma’s te delen. ‘Mensenhandelzaken zijn enorm ingewikkelde zaken, met name voor de slachtoffers,’ vertelt bijvoorbeeld een van de aanwezige Officiers van Justitie. ‘Het feit dat een beslissing over een verblijfsvergunning afhankelijk is van een aangifte en de strafprocedure is eigenlijk een krankzinnige gang van zaken,’ vervolgt ze, waarmee ze doelt op zogenaamde B8.3 procedure. Deze stelt buitenlandse slachtoffers van mensenhandel in Nederland in staat aangifte te doen door de dreiging van onmiddelijke uitzetting weg te nemen (Coördinatiepunt Mensenhandel, 2018). Aan het recht op aangifte is het recht op een tijdelijke verblijfsvergunning gekoppeld. Dit recht op verblijf vervalt echter zodra de strafzaak is geseponeerd of afgerond.

‘Daarnaast er zijn er tijdens de expertmeeting in het theater ook heel concrete en beleidsmatige aanbevelingen gedaan, zoals een breder samenwerkingsverband en het werken in multidisciplinaire teams’, zegt Rina Ghafoerkhan. Het samenbrengen van professionals in multidisciplinaire teams die werken met deze doelgroep, kan voorkomen dat zowel professionals als slachtoffers verdwaald raken in het doolhof van bureaucratie, protocollen en belangen. Het is belangrijk dat er bij alle betrokken partijen voldoende kennis en aandacht is voor de enorme impact die traumatische ervaringen kunnen hebben op gezondheid en veerkracht van de mensen over wie zij beslissingen moeten nemen.

‘De expertmeeting was echt fantastisch!’, vertelt Ghafoerkhan lachend. ‘De regiseurs van deze theatervoorstelling, Rutger en Elike, hadden alle aanwezigen tijdens het repetitieproces geïnterviewd en nu zaten we ineens in één ruimte bij elkaar. Daardoor rees het besef dat wij het groepje mensen zijn dat zich met deze doelgroep bezighoudt, dus ineens zijn we een soort team. Zonder deze samenwerking tussen Frascati en Arq was dit niet ontstaan. En als wij beter met elkaar in gesprek gaan, kan dat alleen maar positieve gevolgen hebben voor de doelgroep.’

I see you thinking, will there be a catharsis?

A catharsis is a purification of the spectator when he sees the problems of a fictional character. Purification of body and soul. I am not Richard III. This is not a play.

Outside this black box

there is no second chance

Outside these four walls

every moment - every step - every second

counts

My Name Before Naomi is het verhaal van Naomi. Zoals zij het wil vertellen.

Iris Bosscher

Iris Bosscher is psycholoog en junior researcher bij Equator Foundation (partner in ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum). Dit artikel en het theaterproject kwamen mede tot stand door Jetske van Heemstra en Louke Brands, psychologen bij Equator Foundation.